๒๑.

การพัฒนาทักษะกระบวนการคิด

Thinking Development Skills

 

 

ขอน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
 In Honor of the Blessed One of the Fully Enlightened One

By Nithee Siripat – Siripat.com and Academiae Network. 2014

Your Reading Number:  32527  

 

    File Download of Reading References

 
Dictionary of Numerical Dhammas — พจนานุกรมพุทธศาสน์ หมวดธรรม
  Dictionary of Buddhist Terms — พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์
 
 

บทความที่ ๒๑ ประจำปี ๒๕๕๗ – การพัฒนาทักษะกระบวนการคิด

 

การพัฒนาทักษะกระบวนการคิด

 

โดย ทิศนา แขมมณี และคณะ (๒๕๔๙)

 

กลุ่มนักวิจัยทางด้านการศึกษา คือ ทิศนา แขมมณี และคณะ (๒๕๔๙) ได้ทำการศึกษาวิจัยเกี่ยวกับการคิดและการพัฒนาการคิด “การนำเสนอรูปแบบเสริมสร้างทักษะการคิดขั้นสูงของนิสิตนักศึกษาครูระดับปริญญาตรี สำหรับหลักสูตรครุศึกษา” ฉะนั้น ผู้ปฏิบัติธรรมควรศึกษารายละเอียดในทักษะแต่ละอย่าง ว่าตนนำทักษะดังกล่าวมาใช้ในชีวิตจริงได้มากกน้อยแค่ไหน ให้พิจารณาประโยชน์ในการในไปใช้ในวิปัสสนากัมมัฏฐาน ซึ่งมีผลการศึกษาที่ปรับปรุงขยายความ ดังต่อไปนี้

 

๑. ข้อมูลเกี่ยวกับทฤษฎี หลักการ แนวคิด กระบวนการ และวิธีการต่างๆ ที่เกี่ยวกับการคิด และการพัฒนาการคิด

การคิดเป็นกระบวนการทางสมองที่ใช้ในการจัดการะทำข้อมูลหรือสิ่งเร้าที่รับเข้ามา กระบวนการรู้คิด [Cognitive Process] ต้องอาศัยทักษะการคิดที่หลากหลาย เพื่อใช้ในการจัดกระทำข้อมูลให้มีความหมายสำหรับตนเอง ประกอบด้วย

(๑) ทักษะการคิดที่เป็นพื้นฐานของการคิดขั้นสูงที่ซับซ้อนขึ้น ทักษะการคิดพื้นฐาน คือ ทักษะการรับและส่งข้อมูล  จัดได้เป็น ๒ กลุ่ม ได้แก่ กลุ่มทักษะการคิดที่ใช้ในการสื่อสาร และกลุ่มทักษะการคิดที่เป็นแกน  ซึ่งเป็นทักษะการคิดหลักที่จำเป็นต้องใช้บ่อยๆ ในการดำรงชีวิตประจำวัน และ

(๒) ทักษะการคิดขั้นสูง  จัดกลุ่มย่อยได้อีก ๔ กลุ่ม คือ ทักษะการคิดซับซ้อน ทักษะพัฒนาลักษณะการคิด ทักษะกระบวนการคิด และทักษะการควบคุมและประเมินการคิดของตนเอง 

 

นอกจากนั้น ในการคิดคุณลักษณะเฉพาะส่วนตัวของแต่ละบุคคล ยังมีผลต่อการคิดของบุคคลนั้นด้วย  หากบุคคลมีคุณสมบัติของนักคิด ก็จะส่งผลต่อความสามารถทางการคิดของบุคคลนั้น สำหรับแนวทางการพัฒนาการคิดในการจัดกิจกรรมการเรียนการสอนโดยทั่วไป พบว่ามี ๔ แนวทาง การพัฒนาการคิดในการจัดกิจกรรมการเรียนการสอนโดยทั่วไป คือ

(๑) การใช้โปรแกรม สื่อ กิจกรรมสำเร็จรูป 

(๒) การบูรณาการการคิดในการสอนเนื้อหารายวิชา 

(๓) การใช้รูปแบบการสอนที่เน้นการคิด

(๔) การใช้เทคนิคการส่งเสริมการคิด

 

การพัฒนาทักษะการคิดขั้นสูงจะสามารถทำได้ดีมากหากบุคคลมีทักษะการคิดขั้นพื้นฐานเพียงพอ  แต่การพัฒนาทักษะการคิดนั้น ยังนับเป็นเรื่องยาก เนื่องจากทักษะต่างๆ ยังขาดความเป็นรูปธรรมที่มีความชัดเจนเพียงพอต่อการช่วยให้ผู้สอนสามารถจัดกิจกรรมการเรียนรู้ให้ได้ผล

 

 

กรอบแนวคิดเกี่ยวกับการศึกษาทักษะการคิดและการพัฒนาการคิด๒. ผลการวิเคราะห์ทักษะการคิดขั้นสูง  รวม ๓๑ ทักษะ และทักษะการคิดพื้นฐานรวม ๒๑ ทักษะ ดังนี้

            ๒.๑ ผลการวิเคราะห์ทักษะการคิดขั้นสูง มีดังนี้

                        ๒.๑.๑ ทักษะการคิดซับซ้อน [Complex Thinking Skills] รวม ๑๘ ทักษะ

                                    ผลการประมวลทักษะการคิดซับซ้อน การวิเคราะห์ความหมาย ขั้นตอนและ

                                    กระบวนการคิด และตัวบ่งชี้การมีทักษะ ดังรายละเอียดในตารางข้างล่างนี้

 

๑.      การทำให้กระจ่าง  [Clarifying] หมายถึง การให้รายละเอียดหรือคำอธิบายเพิ่มเติมเกี่ยวกับสิ่งที่สงสัยหรือคลุมเครือ เพื่อให้เกิดความชัดเจน

ขั้นตอนการคิด

·    ระบุสิ่งที่สงสัยหรือคลุมเครือ

·    ใช้วิธีการต่างๆ เพื่อให้เกิดความชัดเจน เช่น เปรียบเทียบ ยกตัวอย่าง ขยายความ แปลความ ตีความ อธิบาย สรุป อ้างอิง ให้เหตุผล

·    อธิบายสิ่งที่คลุมเครือให้กระจ่างชัดเจน

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดขั้นสูง

·    สามารถระบุสิ่งที่สงสัยหรือคลุมเครือ

·    สามารถใช้วิธีการต่างๆ ขจัดความคลุมเครือ จนเกิดความเข้าใจอย่างชัดเจน

·    สามารถอธิบายเรื่องที่คลุมเครือให้เข้าใจชัดเจน

 

๒.    การสรุปลงความเห็น [Drawing Conclusion] หมายถึง การให้ความคิดเห็นเกี่ยวกับข้อมูลหรือเรื่องที่ศึกษา โดยการเชื่อมโยงและอ้างอิงจากความรู้หรือประสบการณ์เดิม หรือจากข้อมูลอื่นๆ

ขั้นตอนการคิด

·    ศึกษาข้อมูลทั้งหมด

·    จัดกระทำกับข้อมูลด้วยวิธีการต่างๆ ตามความเหมาะสม และสรุปสาระสำคัญของข้อมูล หรือเรื่องที่ศึกษา

·    ให้ความเห็นที่เกิดไปจากข้อมูลที่มีอยู่โดยอาศัยการเชื่อมโยง การใช้เหตุผล และการอ้างอิงจากความรู้หรือประสบการณ์เดิมหรือจากข้อมูลอื่นๆ

·    อธิบายความคิดเห็นโดยให้เหตุผลประกอบ

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดขั้นสูง

·    สามารถให้ความเห็นเกี่ยวกับข้อมูลที่สรุปได้เกินไปจากข้อมูลที่มีอยู่

·    สามารถอธิบายเหตุผลประกอบความคิดเห็นที่ให้

 

๓.     การวิเคราะห์ [Analyzing] หมายถึง การจำแนกแยกแยะสิ่งใดสิ่งหนึ่ง หรือเรื่องใดเรื่องหนึ่ง เพื่อค้นหาองค์ประกอบและความสัมพันธ์ระหว่างองค์ประกอบเหล่านั้น เพื่อช่วยให้เกิดความเข้าใจในเรื่องนั้น ซึ่งจะประกอบด้วย (๑) การเปรียบเทียบ (๒) การเทียบเคียง  (๓) การหาข้อสรุป

 

ขั้นตอนการคิด

·    ศึกษาข้อมูล

·    ตั้งวัตถุประสงค์ในการวิเคราะห์ข้อมูล

·    กำหนดเกณฑ์ในการจำแนกแยกแยะข้อมูล

·    แยกแยะข้อมูลตามเกณฑ์ที่กำหนดเพื่อให้เห็นองค์ประกอบของสิ่งที่วิเคราะห์

·    หาความสัมพันธ์ระหว่างองค์ประกอบ และความสัมพันธ์ของข้อมูลในแต่ละองค์ประกอบ

·    นำเสนอผลการวิเคราะห์

·    นำผลการวิเคราะห์มาสรุป ตอบคำถามตามวัตถุประสงค์

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดขั้นสูง

·    สามารกำหนดเกณฑ์ในการวิเคราะห์ข้อมูล

·    สามารถแยกแยะข้อมูลได้ตามเกณฑ์

·    สามารถบอกความสัมพันธ์ระหว่างองค์ประกอบต่างๆ และความสัมพันธ์ของข้อมูลในแต่ละองค์ประกอบ

·    สามารถนำเสนอผลการวิเคราะห์มาสรุปตอบคำถามตามวัตถุประสงค์

 

๔.     การให้คำจำกัดความ [Defining] หมายถึง การระบุลักษณะเฉพาะที่สำคัญของสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ต้องการนิยาม

ขั้นตอนการคิด

·    ศึกษาองค์ประกอบ ลักษณะ คุณสมบัติ ของสิ่งใดสิ่งหนึ่งให้ครอบคลุม

·    คัดคุณสมบัติเฉพาะหรือคุณสมบัติร่วมของสิ่งนั้น

·    นำคุณสมบัติร่วมเหล่านั้นมาเรียบเรียงเป็นข้อความให้กะทัดรัด ชัดเจน สละสลวย

 ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดขั้นสูง

·    สามารถระบุองค์ประกอบ ลักษณะ คุณสมบัติของสิ่งที่ต้องการ นิยามได้อย่างครอบคลุม

·    สามารถคัดคุณสมบัติเฉพาะหรือสมบัติร่วมของสิ่งนั้นได้

·    สามารถเรียบเรียงคุณสมบัติเฉพาะของสิ่งนั้นเป็นข้อความที่กะทัดรัด ชัดเจน สละสลวย

 

๕.    การสังเคราะห์ [Synthesizing] หมายถึง การนำความรู้ที่ผ่านการวิเคราะห์มาผสมผสานสร้างสิ่งใหม่ที่มีลักษณะต่างจากเดิม โดยอาศัยวิธี (๑) การเปรียบเทียบ (๒) การเทียบเคียง  (๓) การหาข้อสรุป

ขั้นตอนการคิด

·    กำหนดวัตถุประสงค์ของสิ่งใหม่ที่ต้องการสร้าง

·    ศึกษาวิเคราะห์ข้อมูลที่เกี่ยวข้อง

·    เลือกข้อมูลที่สอดคล้องกับวัตถุประสงค์

·    นำข้อมูลมาทำกรอบแนวคิดสำหรับสร้างสิ่งใหม่

·    สร้างสิ่งใหม่ตามวัตถุประสงค์โดยอาศัยแนวคิดที่กำหนด รวมกับข้อมูลอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดขั้นสูง

·    สามารถวิเคราะห์ข้อมูลที่เกี่ยวข้อง

·    สามารถสร้างกรอบแนวคิดตามวัตถุประสงค์ที่กำหนด

·    สามารถสร้างสิ่งใหม่ได้ตามกรอบแนวคิด

 

๖.      การประยุกต์ใช้ความรู้ [Applying] หมายถึง การนำความรู้ที่มีอยู่ไปใช้ในสถานการณ์ใหม่ที่มีลักษณะแตกต่างไปจากเดิม โดยอาศัย (๑) ความคิดริเริ่ม (๒) ความคิดสร้างสรรค์  (๓) ความดัดแปลงประยุกต์

ขั้นตอนการคิด

·    สำรวจลักษณะของสถานการณ์ใหม่

·    ทบทวนข้อมูลหรือความรู้ที่มีอยู่

·    คัดเลือกข้อมูลความที่มีความสอดคล้องกับลักษณะของสถานการณ์ใหม่

·    ตรวจสอบความเป็นเหตุเป็นผลหรือความเหมาะสมระหว่างข้อมูลกับสถานการณ์

·    ใช้ความรู้ในสถานการณ์ใหม่    

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดขั้นสูง

·    สามารถใช้ความรู้ในสถานการณ์ใหม่

 

๗.    การจัดระเบียบ [Organizing] หมายถึง การนำข้อมูลหรือสิ่งต่างๆ มาจัดให้เป็นระเบียบในลักษณะใดลักษณะหนึ่ง เพื่อให้สะดวกแก่การดำเนินการ

ขั้นตอนการคิด

·    พิจารณาข้อมูลหรือสิ่งที่ต้องการจัดระเบียบทั้งหมด

·    กำหนดวัตถุประสงค์ในการจัดระเบียบข้อมูลหรือสิ่งต่างๆ

·    นำข้อมูลมาจัดระเบียบโดยจัดเป็นประเภท หมวดหมู่ หรือเรียงตามลำดับขั้นตอนตามความเหมาะสม

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดขั้นสูง

·    สามารถจัดข้อมูลหรือสิ่งต่างๆ ให้เป็นหมวดหมู่หรือประเภท หรือขั้นตอนตามความเหมาะสม

 

๘.     การสร้างความรู้ [Constructing the Knowledge] หมายถึง การสร้างข้อความรู้ของตนเองจากการทำความเข้าใจเชื่อมโยข้อมูลใหม่กับข้อมูลเดิม คือ “การต่อยอดองค์ความรู้” [Reproductiveness]

ขั้นตอนการคิด

·    ทบทวนความรู้เดิมเกี่ยวกับเรื่องที่ต้องการรู้

·    ศึกษาเรื่องที่ต้องการรู้โดยใช้วิธีการและแหล่งเรียนรู้ที่หลากหลาย

·    เชื่อมโยงความรู้ใหม่กับความรู้เดิมให้มีความหมายกับตนเอง

·    นำเสนอหรืออธิบายข้อความรู้ตามความหมายที่ตนได้สร้างขึ้น

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดขั้นสูง

·    สามารถศึกษารวบรวมข้อมูลด้วยวิธีการต่างๆ

·    สามารถเชื่อมโยงความรู้ใหม่กับความรู้เดิม ให้มีความหมายกับตนเอง

·    สามารถนำเสนอหรืออธิบายข้อความรู้ ตามความหมายที่ตนได้สร้างขึ้น

 

๙.      การจัดโครงสร้าง [Structuring] หมายถึง การนำข้อความรู้มาจัดให้เห็นโครงสร้างที่แสดงความสัมพันธ์ของขัอมูล หรือข้อความรู้ ซึ่งเป็นองค์ประกอบของโครงสร้างนั้นๆ

ขั้นตอนการคิด

·    รวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับเรื่องใดเรื่องหนึ่งให้ครอบคลุม

·    ศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างข้อมูล

·    จัดแสดงความสัมพันธ์ของข้อมูลหรือองค์ประกอบของเรื่อง

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดขั้นสูง

·    สามารถรวบรวมข้อมูลได้ครบถ้วน

·    สามารถแสดงความสัมพันธ์ของข้อมูลให้เป็นภาพ หรือโครงสร้างรวม

 

๑๐. การปรับโครงสร้าง [Restructuring] หมายถึง การนำข้อมูลมาปรับ เปลี่ยน ขยาย โครงสร้างความรู้เดิม

ขั้นตอนการคิด

·    ศึกษาโครงสร้างความรู้เดิม

·    พิจารณาข้อมูลใหม่

·    เชื่อมโยงข้อมูลใหม่กับข้อมูลเดิม โดยการปรับ เปลี่ยน ขยายโครงสร้างความรู้เดิมตามความเหมาะสม

·    นำเสนอโครงสร้างความรู้ใหม่ที่ได้รับปรับ เปลี่ยน หรือขยาย

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดขั้นสูง

·    สามารถเชื่อมโยงข้อมูลใหม่กับข้อมูลเดิม โดยการปรับ เปลี่ยน ขยายโครงสร้างความรู้เดิมตามความเหมาะสม

·    สามารถนำเสนอโครงสร้างใหม่ที่ได้ปรับ เปลี่ยน หรือขยายความรู้

 

๑๑. การหาแบบแผน [Finding Pattern] หมายถึง การหาชุดความสัมพันธ์ของลักษณะ หรือองค์ประกอบในสิ่งใดสิ่งหนึ่งเพื่อกำหนดเป็นแบบแผนหรือประเภทของรูปแบบต่างๆ คือ การหาหลักเกณฑ์

ขั้นตอนการคิด

·    สำรวจข้อมูลหรือองค์ประกอบของหลายสิ่งที่มีลักษณะคล้ายกัน

·    ดึงองค์ประกอบต่างๆ ที่มีลักษณะร่วมออกมา

·    เชื่อมโยงความสัมพันธ์ระหว่างองค์ประกอบต่างๆ

·    นำเสนอแบบแผนที่พบ

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดขั้นสูง

·    สามารถระบุลักษณะความสัมพันธ์ของลักษณะองค์ประกอบในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง

·    สามารถอธิบายลักษณะความสัมพันธ์ของลักษณะ หรือองค์ประกอบในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง

 

๑๒.                       การหาความเชื่อพื้นฐาน [Finding Underlying Assumption] หมายถึง การใช้หลักเหตุผลค้นหาความเชื่อที่กำหนดการกระทำของบุคคลนั้น ว่ามีความเชื่อพื้นฐานมาอย่างไร

ขั้นตอนการคิด

·    สังเกตพฤติกรรม หรือการกระทำของบุคคล

·    ระบุลักษณะสำคัญของพฤติกรรม

·    วิเคราะห์หาความคิด ความเชื่อที่เป็นสาเหตุทำให้บุคคลแสดงพฤติกรรมนั้นๆ โดยใช้หลักเหตุผล หรือการอ้างอิงจากประสบการณ์

·    สรุปความเชื่ออ้นเป็นเหตุของการกระทำของบุคคลนั้น

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดขั้นสูง

·    สามารถวิเคราะห์หาความคิด ความเชื่อ ที่เป็นต้นเหตุของการกระทำต่างๆ

·    ระบุความเชื่อของบุคคลอันเป็นสาเหตุของการกระทำของบุคคลนั้น

 

๑๓.                        การพยากรณ์ [Predicting] หมายถึง การคาดคะเนสิ่งที่จะเกิดขึ้นล่วงหน้า โดยอาศัยการสังเกต ปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นซ้ำ  หรือใช้ความรู้ที่เป็นหลักการ กฎ หรือทฤษฎี  ในเรื่องนั้นมาช่วยในการทำนาย

ขั้นตอนการคิด

·    ศึกษาปัญหาที่ต้องการรู้คำตอบล่วงหน้า

·    ใช้ความรู้จากเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นซ้ำๆ หรือความรู้ที่เป็นหลักการ กฎ ทฤษฎี  ในเรื่องนั้นมาคาดคะเนคำตอบของคำถาม หรือปัญหาที่ต้องการรู้

·    ระบุคำตอบที่ได้จากการคาดคะเน

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดขั้นสูง

·    สามารถนำความรู้ที่เกิดขึ้นซ้ำๆ หรือใช้ความรู้ที่เป็นหลักการ ทฤษฎี และกฎ  ไปคาดคะเนคำตอบของคำถามหรือปัญหาได้

 

๑๔.                        การพิสูจน์ [Verifying] หมายถึง การหาข้อมูลที่เชื่อถือได้มาสนับสนุนข้อสรุปหรือคำตอบว่าเป็นจริงด้วยหลักฐานในการมายืนยัน

ขั้นตอนการคิด

·    ศึกษาผลสรุปหรือคำตอบ

·    แสวงหาวิธีการ และข้อมูลที่เชื่อถือได้ เพื่อสนับสนุนผลสรุปหรือคำตอบนั้น

·    ยืนยันผลสรุปหรือคำตอบโดยยกข้อมูลหลักฐานที่เชื่อถือได้มาสนับสนุน

 

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดขั้นสูง

·    สามารถหาวิธีและข้อมูลความรู้ที่เชื่อถือได้มาสนับสนุนว่าผลสรุปหรือคำตอบเป็นจริง

·    สามารถยืนยันผลสรุปหรือคำตอบโดยมีข้อมูลหลักฐานที่เชื่อถือได้มาสนับสนุน

 

๑๕.                       การตั้งสมมติฐาน [Setting Hypothesis] หมายถึง การคาดคะเนคำตอบที่ยังไม่ได้พิสูจน์เพื่อเป็นแนวทางการหาความรู้ในอนาคต คือ มองทางออกได้ล่วงหน้า

ขั้นตอนการคิด

·    ศึกษาปัญหาที่ต้องการคำตอบล่วงหน้า

·    ใช้ความรู้จากแหล่งต่างๆ มาคาดคะเนคำตอบให้ได้มากกว่า ๑ คำตอบ

·    ระบุสมมติฐานพร้อมทั้งข้อมูลหรือข้อความรู้ที่สนับสนุนสมมติฐาน

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดขั้นสูง

·    สามารถคาดคะเนคำตอบล่วงหน้าของปัญหาได้มากกว่า ๑ คำตอบ โดยมีข้อมูลหรือข้อความรู้มาสนับสนุน

 

๑๖. การทดสอบสมมติฐาน [Testing Hypothesis] หมายถึง การหาข้อมูลที่เป็นความรู้เชิงประจักษ์ เพื่อใช้สนับสนุนหรือคัดค้านคำตอบล่วงหน้าที่คาดคะเนไว้  หรือเพื่อยอมรับหรือปฏิเสธ คำตอบที่คาดคะเนไว้ ซึงเป็นขั้นตอนการล้มล้างตรวจสอบทางทฤษฎี เพื่อยืนยันและรับรองทฤษฎีใหม่ โดยใช้ข้อมูลชุดที่รวบรวมมา ณ ปัจจุบันหรือในสมัยนั้นเป็นหลักฐาน

ขั้นตอนการคิด

·    ศึกษาคำตอบที่คาดคะเนไว้หรือคำตอบที่รอการพิสูจน์

·    รวบรวมข้อมูลเพื่อนำไปใช้ในการพิสูจน์คำตอบกำหนดแผนการทดสอบ

·    ดำเนินการทดสอบ และเก็บรวบรวมข้อมูลตามแผนที่กำหนด

·    วิเคราะห์ข้อมูลและสรุปผล

·    พิจารณาความสอดคล้องระหว่างผลสรุปกับคำตอบที่คาดคะเนไว้

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดขั้นสูง

·    สามารถรวบรวมข้อมูลเพื่อวางแฟนพิสูจน์คำตอบที่คาดคะเน

·    สามารถดำเนินการทดสอบคำตอบที่คาดคะเนไว้ และรวบรวมข้อมูลตามแผนที่กำหนด

·    สามารถวิเคราะห์ข้อมูลและสรุปผล

·    สามารถนำผลสรุปไปสนับสนุนหรือคัดค้านคำตอบที่คาดคะเนไว้

 

๑๗.                       การตั้งเกณฑ์ [Establishing Criteria] หมายถึง การบอกประเด็นหรือหัวข้อที่ใช้เป็นแนวทางในการประเมินหรือการวัดผล คือ การสร้างเกณฑ์มาตรฐาน หรือข้อปฏิบัติสู่ความเป็นเลศ

ขั้นตอนการคิด

·    ศึกษาลักษณะของสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่จะประเมิน

·    ระบุลักษณะที่สำคัญของสิ่งนั้น [อาจอาศัยประสบการณ์ หลักวิชา หรือการยอมรับในการเลือกประเด็น]

            ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดขั้นสูง

·    สามารถระบุประเด็นหรือหัวข้อได้ครอบคลุมลักษณะสำคัญของนั้น

 

๑๘.                        การประเมิน [Evaluating] หมายถึง การตัดสินคุณค่าหรือคุณภาพของสิ่งใดสิ่งหนึ่ง โดยการนำผลจากการวัดไปเทียบกับระดับคุณภาพที่กำหนด  เพื่อปรับปรุงแก้ไขโครงสร้างหรือระบบใหม่อีกครั้ง

ขั้นตอนการคิด

·    นำประเด็นหรือหัวข้อที่จะใช้ในการประเมินมากำหนดระดับคุณภาพหรือคุณค่าที่ยอมรับได้

·    นำผลที่ได้จากการวัดมาเทียบกับระดับคุณภาพ

·    ระบุระดับคุณภาพของสิ่งนั้น

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดขั้นสูง

·    สามารถกำหนดระดับคุณภาพได้เหมาะสม

·    ระบุระดับคุณภาพของสิ่งนั้นได้ถูกต้อง

 

๒.๑.๒ ทักษะพัฒนาลักษณะการคิด รวม ๙ ทักษะ

            ผลการประมวลทักษะพัฒนาลักษณะการคิด การวิเคราะห์ความหมาย ขั้นตอนหรือกระบวนการคิด และตัวบ่งชี้การมีทักษะ ดังนี้

 

๑.      คิดคล่อง [Fast Thinking] หมายถึง การคิดให้ได้ข้อมูลจำนวนมากอย่างรวดเร็ว

ขั้นตอนการคิด

·    กำหนดประเด็นที่ต้องการคิด

·    คิดเชื่องโยงเรื่องที่คิดกับความรู้ ประสบการณ์ ความรู้สึก ความคิดเห็นของตนอย่างรวดเร็วให้ได้ข้อมูลจำนวนมาก

ตัวบ่งชี้การมีทักษะพัฒนาลักษณะการคิด

·    สามารถให้ข้อมูลจำนวนมากจากการคิดอย่างรวดเร็วในเวลาจำกัด

 

๒.    คิดหลากหลาย [Various Thinking] หมายถึง การคิดให้ได้ข้อมูลหลายประเภท

ขั้นตอนการคิด

·    กำหนดประเด็นที่ต้องการคิด

·    คิดถึงประเภท ชนิด แบบ ลักษณะที่แตกต่างกันของสิ่งที่คิดให้ได้จำนวนมาก

·    หาตัวอย่างของประเภท ชนิด แบบ ลักษณะ ของสิ่งที่คิด

ตัวบ่งชี้การมีทักษะพัฒนาลักษณะการคิด

·    สามารถให้ข้อมูลที่มี ประเภท ชนิด แบบ ลักษณะที่แตกต่างกันของสิ่งหรือเรื่องที่คิดให้ได้จำนวนมาก

 

๓.     คิดละเอียด [In–Detail Thinking] หมายถึง การคิดให้ได้ข้อมูลที่เป็นรายละเอียดของสิ่งที่ต้องการคิด

ขั้นตอนการคิด

·    พิจารณาเรื่องที่คิดว่ามีประเด็นใดที่ต้องการรายละเอียดเพิ่มขึ้น และเพื่อจุดประสงค์ใด

·    ขยายข้อมูลของประเด็นที่คิดให้ได้รายละเอียดเพิ่มมากขึ้น

ตัวบ่งชี้การมีทักษะพัฒนาลักษณะการคิด

·    สามารถขยายข้อมูลของประเด็นที่คิดให้ได้รายละเอียดเพิ่มมากขึ้น

 

๔.     คิดชัดเจน [Clear Thinking] หมายถึง การคิดที่ผู้คิดรู้ว่าตนรู้และไม่รู้อะไร เข้าใจและไม่เข้าใจอะไร และสงสัยอะไรในเรื่องที่คิด

ขั้นตอนการคิด

·    พิจารณาข้อมูล หรือเรื่องที่นำมาคิด

·    ระบุได้ว่าตนเองรู้หรือไม่รู้ เข้าใจ หรือไม่เข้าใจอะไร หรือสงสัยอะไร

·    อธิบายความเข้าใจของตนในเรื่องที่รู้ ยกตัวอย่างและตอบคำถามในเรื่องนั้น

ตัวบ่งชี้การมีทักษะพัฒนาลักษณะการคิด

·    สามารถระบุประเด็นที่ตนรู้ เข้าใจ ไม่รู้ ไม่เข้าใจ หรือสงสัยอะไร

·    สามารถอธิบายยกตัวอย่าง หรือตอบคำถามความกระจ่างในเรื่องที่ตนเองรู้หรือเข้าใจได้

 

๕.    คิดอย่างมีเหตุผล [Reasonable Thinking] หมายถึง การใช้หลักเหตุผลในการคิดพิจารณาเรื่องใดเรื่องหนึ่ง

ขั้นตอนการคิด

·    รวบรวมข้อมูลในเรื่องที่คิด

·    จำแนกข้อมูลในเรื่องที่คิดที่เป็นข้อเท็จจริงและความคิดเห็นออกจากกัน

·    พิจารณาความน่าเชื่อถือของข้อเท็จจริงและความคิดเห็น

·    พิจารณาเรื่องที่คิดโดยใช้เหตุผลแบบนิรนัย และ/หรืออุปนัยบนฐานของข้อมูลที่เชื่อถือได้

·    อธิบายเรื่องที่คิดอย่างมีเหตุผล

ตัวบ่งชี้การมีทักษะพัฒนาลักษณะการคิด

·    สามารถแยกข้อมูลที่เป็นข้อเท็จจริงและความคิดเห็นออกจากกันได้

·    สามารถประเมินความน่าเชื่อถือของข้อเท็จจริงและความคิดเห็น

·    สามารถอธิบายเรื่องที่คิดโดยใช้หลักเหตุผลนิรนัยและ/หรืออุปนัย

 

๖.      คิดถูกทาง [Right Thinking] หมายถึง การคิดที่ทำให้ได้ความคิดที่เป็นประโยชน์ต่อส่วนรวม และเป็นประโยชน์ระยะยาว

ขั้นตอนการคิด

·    แสวงหาข้อมูลในเรื่องที่คิด โดยเฉพาะอย่างยิ่งข้อมูลที่เกี่ยวกับผลกรทบที่จะเกิดขึ้นกับ

ส่วนรวมและผลกระทบที่จะเกิดขึ้นในระยะยาว

·    คิดพิจารณาข้อมูลและตัดสินใจโดยคำนึงถึงประโยชน์ต่อส่วนรวมมากกว่าส่วนตน

·    คิดพิจารณาข้อมูลและตัดสินใจโดยคำนึงถึงประโยชน์ระยะยาวมากกว่าระยะสั้น

ตัวบ่งชี้การมีทักษะพัฒนาลักษณะการคิด

·    สามารถรวบรวมข้อมูลเรื่องที่คิดเกี่ยวกับผลกระทบต่อส่วนรวมและผลกระทบในระยะยาว

·    สามารถตัดสินใจในทางที่เป็นประโยชน์ต่อส่วนรวมมากกว่าส่วนตน

·    สามารถตัดสินใจในทางที่เป็นประโยชน์ระยะยาวมากกว่าระยะสั้น

 

๗.    คิดกว้าง [Wider Thinking] หมายถึง การคิดโดยพิจารณาถึงองค์ประกอบ หรือแง่มุมต่างๆ ของเรื่องที่คิดอย่างครอบคลุม หรือพิจารณาเห็นเครือข่ายแห่งองค์ประกอบดังกล่าวนั้น

ขั้นตอนการคิด

·    คิดถึงองค์ประกอบ หรือแง่มุมต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับเรื่องที่คิดให้ได้มากที่สุด

·    หาข้อมูลรายละเอียดขององค์ประกอบ แง่มุมของเรื่องที่คิดให้ได้มากที่สุด

·    พิจารณาเรื่องที่คิดโดยใช้ข้อมูลหลายแง่มุม

·    สรุปผลการพิจารณาเรื่องที่คิด

ตัวบ่งชี้การมีทักษะพัฒนาลักษณะการคิด

·    สามารถระบุองค์ประกอบต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับเรื่องที่คิดได้อย่างครอบคลุม

·    สามารถให้รายละเอียดขององค์ประกอบ แง่มุมต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับเรื่องที่คิด

·    สามารถพิจารณาเรื่องที่คิดโดยใช้ข้อมูลหลายแง่มุม

·    สามารถสรุปผลการคิดที่ได้จากการพิจารณาหลายแง่มุม

 

๘.      คิดลึกซึ้ง [In–Depth Thinking] หมายถึง การคิดที่ทำให้เข้าใจความซับซ้อนของโครงสร้างและระบบความสัมพันธ์เชิงสาเหตุในโครงสร้างของเรื่องที่คิดอย่างดิ่งด่ำ

ขั้นตอนการคิด

·    รวบรวมส่วนประกอบและข้อมูลต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับเรื่องที่คิดอย่างครอบคลุม

·    เชื่อมโยงความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนของรายละเอียดในส่วนประกอบต่างๆ

เพื่อให้เห็นโครงสร้างหรือภาพรวมของเรื่องที่คิด

·    หาส่วนประกอบที่มีความสำคัญหรือมีอิทธิพลต่อเรื่องที่คิด

·    หาความสัมพันธ์เชิงสาเหตุของส่วนประกอบต่างๆ ที่โยงใยของเรื่องที่คิด

·    วิเคราะห์หาเหตุที่แท้จริงของปัญหา หรือเรื่องที่คิด

·    อธิบายเรื่องที่คิดได้อย่างเป็นระบบ

ตัวบ่งชี้การมีทักษะพัฒนาลักษณะการคิด

·    สามารถระบุและอธิบายส่วนประกอบต่างๆ ที่เกี่ยวกับ

·    สามารถจัดโครงสร้างของส่วนประกอบต่างๆ ของเรื่องที่คิดได้

·    สามารถระบุได้ว่าส่วนประกอบใดในโครงสร้างมีความสำคัญ หรือมีอิทธิพลสูงต่อเรื่องที่คิด

·    สามารถอธิบายความสัมพันธ์เชิงสาเหตุที่มีอยู่ในโครงสร้างได้

·    สามารถอธิบายสาเหตุที่แท้จริงของปัญหาหรือเรื่องที่คิดได้

·    สามารถอธิบายเรื่องที่คิดได้อย่างเป็นระบบ

 

๙.      คิดไกล [Prophetic Thinking] หมายถึง การคิดที่ทำให้สามารถอธิบายเหตุการณ์ในอนาคตได้ในเชิงทำนายหรือพยากรณ์ โดยมี มุมมองที่เห็นภาพรวมทุกองศา [Panoramic Perspectives] คือ อ่านขาด

ขั้นตอนการคิด

·    นำข้อมูลหรือปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับเรื่องที่คิดมาวิเคราะห์หาความสัมพันธ์เชิงสาเหตุ

·    ทำนายความสัมพันธ์เชิงสาเหตุของปัจจัยต่างๆ อย่างต่อเนื่องเป็นขั้นๆ ไปโดยอาศัยข้อมูล

            และข้อเท็จจริงต่างๆ เป็นฐานในการทำนาย

·    ประเมินความเหมะสมและความเป็นไปได้ของความสัมพันธ์เชิงสาเหตุของแต่ละขั้นตอน

·    ลงความเห็นการทำนายเหตุการณ์ในอนาคต

ตัวบ่งชี้การมีทักษะพัฒนาลักษณะการคิด

·    สามารถวิเคราะห์ความสัมพันธ์เชิงสาเหตุของข้อมูลหรือปัจจัยรอบด้านที่เกี่ยวข้องกับเรื่องที่คิด

·    สามารถใช้ข้อมูลและข้อเท็จจริงต่างๆ ทำนายความสัมพันธ์เชิงสาเหตุของปัจจัยต่างๆ

ที่เกี่ยวข้องกับเรื่องที่คิด

·    สามารถประเมินความเหมาะสมและความเป็นไปได้ของการทำนาย

·    สามารถอธิบายเหตุการณ์ในอนาคตได้

 

๒.๑.๓ ทักษะกระบวนการคิด รวม ๔ กระบวนการ

            ผลการประมวลทักษะกระบวนการคิด การวิเคราะห์ความหมาย ขั้นตอนหรือกระบวนการคิด และตัวบ่งชี้การมีทักษะกระบวนการคิด ดังนี้

๑.      กระบวนการคิดอย่างมีวิจารญาณ [Reasonable Thinking Process] หมายถึง การคิดอย่างมีวิจารณญาณ [เหตุผล] เป็นกระบวนการคิดเพื่อให้ได้ความคิดที่รอบคอบสมเหตุผลที่จะเชื่อหรือจะทำโดยผ่านการพิจารณาปัจจัยรอบด้านอย่างกว้างไกล ลึกซึ้ง และผ่านการพิจารณากลั่นกรองไตร่ตรอง ทั้งทางด้านคุณ–โทษ และคุณค่าที่แท้จริงของสิ่งนั้นมาแล้ว

ขั้นตอนการคิด

·    ระบุประเด็นปัญหา หรือประเด็นในการคิด

·    ประมวลข้อมูลที่เกี่ยวข้องจากการคิดทางกว้าง คิดทางลึกซึ้ง คิดอย่างละเอียด และคิดในระยะไกล

·    วิเคราะห์ข้อมูล

·    พิจารณาทางเลือก โดยพิจารณาข้อมูลโดยใช้หลักเหตุผลและระบุทางเลือกที่หลากหลาย

·    ลงความเห็น ตัดสินใจ ทำนายอนาคตโดยประเมินทางเลือก และใช้เหตุผลคิดคุณค่า

ตัวบ่งชี้การมีทักษะกระบวนการคิด

·    สามารถระบุประเด็นปัญหาหรือประเด็นในการคิดอย่างชัดเจน

·    สามารถประมวลข้อมูลจากการคิดกว้าง คิดลึกซึ้ง คิดไกล และคิดอย่างละเอียด

·    สามารถวิเคราะห์ข้อมูลและแยกแยะ ข้อมูลประเภทข้อเท็จจริงและความคิดเห็นด้วยหลักการและเหตุผล

·    สามารถประเมินข้อมูลที่จะใช้ในการคิดได้

·    สามารถเสนอคำตอบหรือทางเลือกที่สมเหตุสมผลได้

·    สามารถเลือกทางเลือกที่จะเชื่อ ที่จะทำด้วยการคิดอย่างมีเหตุผล และคิดถูกทาง

 

๒.    กระบวนการคิดตัดสินใจ [Decision–Making Process] หมายถึง การตัดสินใจเป็นกระบวนการที่ใช้ในการพิจารณาเลือกตัวเลือกที่มีตั้งแต่ ๒ ตัวเลือกขึ้นไป ทางเลือกนั้นอาจจะเป็นวัตถุ สิ่งของ หรือแนวปฏิบัติต่างๆ เพื่อใช้ในการแก้ปัญหา หรือดำเนินการเพื่อให้บรรลุตามวัตถุประสงค์ที่ตั้งไว้

ขั้นตอนการคิด

·    การระบุเป้าหมายหรือปัญหาที่ต้องการตัดสินใจ

·    การระบุทางเลือก

·    การวิเคราะห์ทางเลือก

·    การจัดลำดับทางเลือก

·    การเลือกทางเลือก

ตัวบ่งชี้การมีทักษะกระบวนการคิด

·    สามารถระบุปัญหาหรือเป้าหมายที่ต้องการตัดสินใจ

·    สามารถระบุทางเลือกต่างๆ ที่เป็นไปได้และเป็นไปไม่ได้จำนวนมาก

·    สามารถวิเคราะห์ผลด้านบวกของแต่ละทางเลือก

·    สามารถประเมินผลที่อาจเกิดจากทางเลือกแต่ละทางตามเกณฑ์ที่กำหนด

·    สามารถจัดลำดับทางเลือกที่ควรเป็นตามเกณฑ์

·    สามารถตัดสินใจได้

 

๓.     กระบวนการแก้ปัญหา [Problem–Solving Process] หมายถึง การแก้ปัญหาเป็นขั้นตอนการเผชิญฝ่าฟันอุปสรรค และแก้ไขสถานการณ์เพื่อให้ปัญหานั้นหมดไป ซึ่งประกอบด้วยไหวพริบปฏิภาณแก้ปัญญาได้ทันการ คือ  (๑) ความคิดริเริ่ม (๒) ความคิดสร้างสรรค์ และ (๓) ความคิดดัดแปลประยุกต์ หรือในทางการเรียนรู้คณิตศาสตร์ หมายถึง ขั้นตอนในการหาคำตอบของโจทย์ปัญหา 

กระบวนการแก้ปัญหาทั่วไป

ขั้นตอนการคิด

·    ทำความเข้าใจปัญหา

-    ปัญหาคืออะไร

-    ข้อมูลใดเกี่ยวข้องกับปัญหา

-    มีเงื่อนไขหรือต้องการข้อมูลใดเพิ่มเติม

·    วางแผนออกแบบแก้ปัญหาโดยคำตึงถึงสิ่งต่อไปนี้

-    เคยพบปัญหาทำนองนี้มาก่อนหรือไม่

-    รู้จักทฤษฎี หลักการที่เกี่ยวข้องกับปัญหาหรือไม่

-    ใช่วิธีแก้ปัญหาที่เคยประสบความสำเร็จ มาก่อนได้หรือไม่

·    ดำเนินการตามแผนมีการตรวจสอบแต่ละขั้นตอนที่ปฏิบัติ

·    สรุปและตรวจสอบการแก้ปัญหา

 

ตัวบ่งชี้การมีทักษะกระบวนการคิด

·    สามารถทำความเข้าใจปัญหาและระบุปัญหาที่ต้องการแก้ไข

·    สามารถวางแผนออกแบบ แก้ปัญหาด้วยการใช้ประสบการณ์และหลักการอย่างมีเหตุผล

·    สามารถคำเนินการแก้ปัญหาตามแผน พร้อมกับมีการตรวจสอบเป็นระยะๆ

·    สามารถสรุปผลการแก้ปัญหาตามแผน และได้แนวทางการแก้ปัญหา

 

               กระบวนการแก้ปัญหา [เฉพาะโจทย์ปัญหาตัวเลข]

ขั้นตอนการคิด

·    ทำความเข้าใจกับปัญหา

-    โจทย์ปัญหาต้องการทราบอะไร

-    โจทย์กำหนดอะไรมาบ้าง

-    สิ่งที่โจทย์ต้องการคืออะไร

-    ส่วนใดในโจทย์เกี่ยวข้องสัมพันธ์กันบ้าง

-    ส่วนใดในโจทย์ที่มีเกี่ยวข้อง

·    วางแผนเพื่อแก้ปัญหา

-    โจทย์นี้ต้องทำกี่ขั้นตอน

-    ทำขั้นตอนใดก่อนหรือขั้นตอนใดหลัง

-    มีวิธีทำโจทย์ที่ง่ายและสั้นกว่านี้บ้างหรือไม่

-    ได้เขียนประโยคสัญลักษณ์ เพื่อหาคำตอบของโจทย์นี้อย่างไร

·    แก้ปัญหาตามแผนหรือขั้นตอนการแก้โจทย์

-    คำตอบของโจทย์โดยประมาณคืออะไร

-    ในแต่ละบรรทัดที่คิดจะใช้ข้อความอย่างไร

-    ถ้าจะเขียนข้อความสั้น กะทัดรัด ได้ใจความ ควรปรับปรุงการเขียนอย่างไร

-    ควรทำตามลำดับขั้นตอนด้วยความมั่นใจได้หรือไม่

-    จะปรับปรุงคำตอบให้สมบูรณ์ได้อย่างไร

·    ตรวจสอบ

-    คำตอบที่ได้ใกล้เคียงกับที่ประมาณไว้ หรือไม่

-    คำตอบข้อนี้เป็นไปตามเงื่อนไขที่กำหนดหรือไม่

-    จะปรับปรุงคำตอบให้สมบูรณ์ได้อย่างไร

ตัวบ่งชี้การมีทักษะกระบวนการคิด

·    สามารถระบุความต้องการของโจทย์และสิ่งที่โจทย์กำหนดให้ได้

·    สามารถแยกแยะข้อมูลที่เกี่ยวข้องและไม่เกี่ยวข้องกับโจทย์

·    สามารถวางแผนเพื่อแก้ปัญหาโจทย์ที่เกี่ยวกับตัวเลขด้วยวิธีหลากหลาย

·    สามารถแก้ปัญหาโจทย์ตามแผนอย่างมีลำดับขั้นตอน

·    สามารถตรวจสอบคำตอบหรือพิสูจน์คำตอบได้

·    สามารถสรุปคำตอบ

 

๔.     กระบวนการวิจัย  [Research Process] หมายถึง ขั้นตอนที่ใช้หาคำตอบของปัญหาเป็นผลให้พบองค์ความรู้ใหม่รวมทั้งสิ่งประดิษฐ์ใหม่ ขั้นตอนที่ใช้แก้ปัญหานั้นมีความเป็นลำดับขั้นตอนอย่างเป็นระบบเรียกว่า วิธีการทางวิทยาศาสตร์ [Scientific Method] หรือ ระเบียนวิธีทางวิทยาศาสตร์ [Scientific Methodology]

ขั้นตอนการคิด

·    ระบุปัญหา

-    สังเกต

-    ระบุปัญหาให้ชัดเจน

·    ตั้งสมมติฐาน เป็นขั้นตอนการหาคำตอบล่วงหน้า

·    ออกแบบเก็บรวบรวมข้อมูล

-    ออกแบบเก็บรวบรวมข้อมูลเพื่อเป็นแนวทางการหาคำตอบของปัญหา [ทดสอบสมมติฐาน]

-    สร้างเครื่องมือเพื่อรวบรวมข้อมูล

·    รวบรวมข้อมูลเป็นขั้นตอนการปฏิบัติตามแบบการเก็บรวบรวมข้อมูล

·    วิเคราะห์ข้อมูลเป็นการแยกแยะข้อมูล

·    สรุปองค์ความรู้ใหม่

ตัวบ่งชี้การมีทักษะกระบวนการคิด

·    สามารถระบุปัญหาที่สงสัยหรือต้องการคำตอบได้

·    สามารถคาดคะเนคำตอบล่วงหน้าได้ด้วยเหตุผล

·    สามารถวางแฟนในการรวบรวมข้อมูลเพื่อทดสอบสมมติฐาน

·    สามารถรวบรวมข้อมูลด้วยเครื่องมือที่มีคุณภาพ

·    สามารถวิเคราะห์ข้อมูลและนำเสนอข้อมูลเป็นที่เข้าใจได้

·    สามารถสรุปผล หรือได้คำตอบของปัญหาหรือได้ความรู้ใหม่

 

๒.๒ ผลการวิเคราะห์ทักษะการคิดพื้นฐาน มีดังนี้

            ๒.๒.๑ ทักษะการคิดที่เป็นแกน [Core Thinking Skills] รวม ๑๘ ทักษะ

 

๑.     การสังเกต [Observing] หมายถึง การรับรู้และรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง โดยใช้ประสาทสัมผัสทั้งห้า เพื่อให้ได้รายละเอียดเกี่ยวกับสิ่งนั้นๆ ซึ่งเป็นข้อมูลเชิงประจักษ์ที่ไม่มีการใช้ประสบการณ์และความคิดเห็นของผู้สังเกตในการเสนอข้อมูล ข้อมูลจากการสังเกตมีทั้งข้อมูลเชิงคุณภาพและข้อมูลเชิงปริมาณ

ขั้นตอนการคิด

·    ใช้ประสาทสัมผัสหลายด้าน [หู–ตา–จมูก–ลิ้น–กาย] ในการสำรวจสิ่งใดสิ่งหนึ่ง

หรือปรากฏการณ์ในปรากฏการณ์หนึ่ง เพื่อให้ได้ข้อมูลทั้งเชิงคุณภาพและเชิงปริมาณ

·    ให้ข้อมูลการสังเกตที่เป็นข้อมูลเชิงประจักษ์ โดยไม่ใช้ความคิดเห็นหรือตีความข้อมูล

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดพื้นฐาน

·    สามารถใช้ประสาทสัมผัสหลายด้านในการสำรวจสิ่งใดสิ่งหนึ่ง เพื่อให้ได้ข้อมูลทั้งเชิงคุณภาพและเชิงปริมาณ

·    สามารถให้ข้อมูลการสังเกตที่เป็นข้อมูลเชิงประจักษ์ โดยไม่ใช้ความคิดเห็นตีความข้อมูล

 

๒.   การสำรวจค้นหา [Exploring] หมายถึง การค้นหาสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ยังไม่รู้หรือรู้น้อยมากอย่างมีจุดหมายด้วยวิธีการต่างๆ เพื่อให้ได้ข้อมูลมากที่สุด

ขั้นตอนการคิด

·    กำหนดสิ่งหรือเรื่องที่จะไปสำรวจค้นหา

·    กำหนดวิธีการที่จะสำรวจค้นหาสิ่งหรือเรื่องที่กำหนด

·    ใช้วิธีการที่กำหนดในการค้นหาสิ่งหรือเรื่องที่ต้องการ

·    รวบรวมข้อมูลที่ได้จากการสำรวจค้นหา

·    นำเสนอข้อมูลที่ได้จากการสำรวจค้นหา

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดพื้นฐาน

·    สามารถใช้วิธีการต่างๆ เพื่อให้ได้ข้อมูลมากที่สุดเกี่ยวกับสิ่งที่ต้องการสำรวจค้นหา

·    สามารถรวบรวมและสำเนอข้อมูลที่ได้จากการสำรวจค้นหา

 

๓.    การสำรวจ [Surveying] หมายถึง การพิจารณาตรวจสอบสิ่งที่สังเกตอย่างมีจุดมุ่งหมาย เพื่อให้ได้ข้อเท็จจริงและความคิดเห็นเกี่ยวกับสิ่งนั้น

ขั้นตอนการคิด

·    กำหนดสิ่งหรือเรื่องที่จะสำรวจ

·    แสวงหาวิธีการในการรวบรวมข้อมูล เพื่อให้ได้ข้อเท็จจริง และความคิดเห็นเกี่ยวกับสิ่งนั้น

·    รวบรวมข้อเท็จจริงและความคิดเห็นเกี่ยวกับสิ่งที่สำรวจ

·    นำเสนอข้อเท็จจริงและความคิดเห็นที่ได้จากการสำรวจ

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดพื้นฐาน

·    สามารถใช้วิธีการต่างๆ ในการรวบรวมข้อมูลทั้งที่เป็นข้อเท็จจริงและความคิดเห็น

·    สามารถนำเสนอข้อเท็จจริงและความคิดเห็นที่ได้จากการสำรวจ

 

๔.    การตั้งคำถาม [Questioning] หมายถึง การพูดหรือการเขียนสิ่งที่สงสัย หรือสิ่งที่ต้องการรู้

ขั้นตอนการคิด

·    อ่านหรือฟังอย่างตั้งใจ

·    ขีดเส้นใต้คำหรือข้อความหรือจดประเด็นที่สงสัยต้องการทราบคำตอบ

·    เลือกคำที่ใช้แทนสิ่งที่สงสัย เช่น ใคร–อะไร–ที่ไหน–อย่างไร–ทำไม

·    พูดหรือเขียนเป็นประโยคคำถาม

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดพื้นฐาน

·    สามารถระบุคำหรือข้อความที่สงสัย

·    สามารถพูดหรือเขียนประโยคคำถาม

 

๕.    การรวบรวมข้อมูล [Information Gathering] หมายถึง การใช้วิธีการต่างๆ เก็บข้อมูลที่ต้องการรู้

ขั้นตอนการคิด

·    กำหนดจุดประสงค์ของการเก็บข้อมูล

·    หาวิธีการในการเก็บข้อมูลที่เหมาะสมกับจุดประสงค์

·    ใช้วิธีการที่กำหนดในการรวบรวมข้อมูล

·    นำเสนอข้อมูลที่รวบรวมได้

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดพื้นฐาน

·    สามารถเก็บข้อมูลได้ตามจุดประสงค์

·    สามารถนำเสนอข้อมูลที่เก็บรวบรวมได้

 

๖.     การระบุ [Identifying] หมายถึง การบ่งชี้สิ่งต่างๆ หรือบอกส่วนต่างๆ ที่เป็นองค์ประกอบหรือลักษณะของสิ่งที่ศึกษา คือ การให้คำนิยามองค์ความรู้ที่เกิดขึ้นในบริบทหรือสถานการณ์ใหม่

ขั้นตอนการคิด

·    สังเกตสิ่งที่ศึกษา

·    บอกข้อมูลเกี่ยวกับลักษณะของสิ่งที่ศึกษาตามที่สังเกตให้ได้มากที่สุด

·    เชื่อมโยงลักษณะจากการสังเกตกับลักษณะที่เคยรู้มาก่อนหรือจากประสบการณ์เดิม

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดพื้นฐาน

·    สามารถเชื่อมโยงสิ่งหรือส่วนต่างๆ กับสิ่งที่รู้มาก่อนหรือจากประสบการณ์เดิม

·    สามารถบ่งชี้สิ่งหรือส่วนประกอบของสิ่งที่ศึกษาได้

 

๗.    การเปรียบเทียบ [Comparing] หมายถึง การจำแนกระบุสิ่งของหรือเหตุการณ์ต่างๆ ในสิ่งที่เหมือนกันและสิ่งที่ต่างกัน ซึ่งรวมถึง “การเทียบเคียง” [Analogy] หมายถึง การคาดคะเนว่ารูปแบบนี้ย่อมเกิดขึ้นในสถานการณ์อื่นเช่นเดียวกัน  เพื่อให้เห็นโครงสร้างและระบบที่ สมมาตร [Symmetry] กันหรือ สมดุล [Balance] ลงตัวกัน

ขั้นตอนการคิด

·    กำหนดมิติที่จะเปรียบเทียบ ๒ สิ่ง คือ ความเหมือนและความต่าง

·    นำของอย่างน้อย ๒ สิ่งที่จะเปรียบเทียบมาจัดให้อยู่บนฐานเดียวกันตามเกณฑ์ที่กำหนด

·    บอกความเหมือนหรือความต่างของสิ่งที่ต้องการเปรียบเทียบกัน

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดพื้นฐาน

·    สามารถระบุได้ว่าสิ่งที่ต้องการเปรียบเทียบกันมีลักษณะเหมือนกัน หรือแตกต่างกันอย่างไร

 

๘.    การคัดแยก [Sorting] หมายถึง การแยกสิ่งที่มีลักษณะต่างกันตั้งแต่ ๑ อย่างขึ้นไปออกจากกัน

ขั้นตอนการคิด

·    สังเกตสิ่งที่ต้องการคัดแยก [อย่างน้อย ๒ อย่าง]

·    บอกข้อมูลเกี่ยวกับสิ่งที่ต้องการคัดแยกจากการสังเกต

·    เปรียบเทียบสิ่งที่ต้องการคัดแยกเพื่อระบุความแตกต่าง

·    แยกสิ่งที่มีลักษณะต่างกันออกจากกัน

·    อธิบายความแตกต่างของสิ่งที่คัดแยกออกจากกัน

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดพื้นฐาน

·    สามารถระบุความแตกต่างของสิ่งที่ต้องการคัดแยกได้

·    สามารถแยกสิ่งที่มีลักษณะต่างกันออกจากกัน

·    สามารถอธิบายความแตกต่างของสิ่งที่คัดแยกออกจากกัน

 

๙.     การจำแนกประเภท [Classifying] หมายถึง การนำสิ่งต่างๆ มาแยกเป็นกลุ่มตามเกณฑ์ที่ได้รับการยอมรับทางวิชาการหรือยอมรับโดยทั่วไป

ขั้นตอนการคิด

·    สังเกตสิ่งที่สนใจจะจำแนกประเภท

·    สังเกตภาพรวม สังเกตสิ่งที่เหมือนกัน สิ่งที่ต่างกัน

·    กำหนดเกณฑ์ที่ได้รับการยอมรับทางวิชาการหรือยอมรับโดยทั่วไปในการแยกสิ่งต่างๆ ออกจากกัน

·    แยกสิ่งต่างๆ ออกจากกันตามเกณฑ์

·    จัดกลุ่มสิ่งที่มีลักษณะเหมือนกันไว้ด้วยกัน

·    อธิบายผลการจำแนกประเภทอย่างมีหลักเกณฑ์

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดพื้นฐาน

·    สามารถกำหนดหรือระบุเกณฑ์ที่ได้รับการยอมรับทางวิชาการหรือยอมรับโดยทั่วไปเพื่อใช้ในการจำแนกประเภทของสิ่งต่างๆ

·    สามารถแยกสิ่งต่างๆ ตามเกณฑ์ที่ระบุ

·    สามารถอธิบายผลการจำแนกประเภทอย่างมีหลักเกณฑ์ได้

 

๑๐.การจัดกลุ่ม [Categorizing] หมายถึง การนำสิ่งต่างๆ ที่มีคุณสมบัติเหมือนกันตามเกณฑ์มาจัดเป็นกลุ่ม โดยแต่ละกลุ่มมีเกณฑ์ต่างกัน โดยแยกออกเป็นรายหัวข้อย่อยหรือรายหัวข้อใหญ่เป็นกลุ่ม

ขั้นตอนการคิด

·    สังเกตความเหมือนความต่าง และภาพรวมของสิ่งต่างๆ ที่จะจัดกลุ่ม

·    กำหนดเกณฑ์ของสิ่งที่จะมารวมกลุ่มเดียวกัน ซึ่งแต่ละกลุ่มมีเกณฑ์ต่างกันไป

·    จำแนกหรือแยกสิ่งต่างๆ เข้ากลุ่มตามเกณฑ์ที่กำหนด

·    อธิบายผลการจัดกลุ่มพร้อมทั้งเกณฑ์ที่ใช้

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดพื้นฐาน

·    สามารถระบุความเหมือนและความต่างของสิ่งต่างๆ เพื่อจัดกลุ่มได้

·    สามารถกำหนดเกณฑ์ที่จะนำสิ่งต่างๆ มาจัดเป็นกลุ่ม

·    สามารถจัดสิ่งต่างๆ เป็นกลุ่มๆ ตามเกณฑ์ได้

·    สามารถอธิบายผลการจัดกลุ่มพร้อมทั้งเกณฑ์ที่ใช้

 

๑๑.การเรียงลำดับ [Ordering] หมายถึง การนำสิ่งต่างๆ มาจัดเรียงไปในทิศทางเดียวกัน โดยใช้เกณฑ์การจัดเกณฑ์ใดเกณฑ์หนึ่ง โดยให้ความสำคัญเชิงคุณค่า [Ranking Prestigious Priority]

ขั้นตอนการคิด

·    กำหนดเกณฑ์การจัดเรียงลำดับ

·    นำสิ่งที่ต้องการจัดเรียงลำดับมาจัดเรียงไปในทิศทางเดียวกัน จากปริมาณมากไปยังปริมาณ

            น้อย หรือจากปริมาณน้อยไปยังปริมาณมาก

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดพื้นฐาน

·    สามารถกำหนดเกณฑ์การจัดเรียงลำดับ

·    สามารถกำหนดทิศทางและจัดเรียงลำดับสิ่งที่ต้องการจัดไปในทิศทางเดียวกัน

 

๑๒.    การแปลความ [Translating] หมายถึง การเรียบเรียงและถ่ายทอดข้อมูลในรูปแบบหรือวิธีการใหม่ที่แตกต่างไปจากเดิมแต่ยังคงสาระเดิม

ขั้นตอนการคิด

·    ทำความเข้าใจในสาระและความหมายของสิ่งที่จะแปลความ

·    หากลวิธีนำเสนอสาระ และความหมายนั้นในรูปแบบหรือวิธีการใหม่ แต่ให้ยังคงสาระและความหมายเดิม

·    เรียบเรียบและถ่ายทอดสาระและความหมายนั้นตามกลวิธีที่กำหนด

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดพื้นฐาน

·    สามารถเรียบเรียงและถ่ายทอดสาระและความหมายของสิ่งที่จะแปลความในรูปแบบใหม่

·    สามารถนำเสนอสารและความหมายของสิ่งที่แปลความในรูปแบบใหม่ได้ตรงตามสาระและความหมายเดิม

 

๑๓.                       การตีความ [Interpreting] หมายถึง การบอกความหมายหรือความสัมพันธ์ของข้อมูลหรือสาระที่แฝงอยู่ไม่ปรากฏให้เห็นอย่างชัดเจน โดยการเชื่อมโยงกับบริบทความรู้หรือประสบการณ์เดิมหรือข้อมูลอื่นๆ ซึ่งเป็นกระบวนการปรับเปลี่ยนขยายความในเชิงวิจารณ์ด้วยเหตุผล

ขั้นตอนการคิด

·    ศึกษาข้อมูล ข้อความ หรือเรื่อง ที่ต้องการตีความให้เข้าใจ

·    หาความหมายของข้อความที่ไม่ได้บอกไว้โดย

-    เชื่อมโยงข้อมูล ข้อความที่มี กับข้อมูลอื่นๆ ทั้งที่มีอยู่และที่เป็นความรู้ หรือประสบการณ์เดิม

-    เชื่อมโยงข้อมูลอย่างมีเหตุผล

·    ระบุความหมายที่แฝงอยู่โดยอธิบายเหตุผลประกอบ

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดพื้นฐาน

·    สามารถเชื่อมโยงข้อมูลต่างๆ อย่างเป็นเหตุเป็นผล

·    สามารถบอกความหมายที่แฝงอยู่ของข้อความ หรือเรื่องที่ต้องการตีความและอธิบายเหตุผลได้

 

๑๔.                       การเชื่อมโยง [Connecting] หมายถึง การบอกความสัมพันธ์ระหว่างข้อมูลอย่างมีความหมาย เพื่อทำให้ระบบโครงสร้างเครือข่ายทั้งระบบในภาพรวม [Holism]

ขั้นตอนการคิด

·    พิจารณาข้อมูลต่างๆ

·    เลือกข้อมูลที่มีความเกี่ยวข้องกันมาสัมพันธ์กันให้มีความหมาย โดยอาศัยความรู้ประสบการณ์เดิมและแสวงหาความรู้และข้อมูลใหม่

·    อธิบายความสัมพันธ์และความหมายของข้อมูลที่นำมาเชื่อมโยงกัน

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดพื้นฐาน

·    สามารถบอกความสัมพันธ์และความหมายระหว่างข้อมูลต่างๆ ที่นำมาเชื่อมโยงกัน

 

๑๕.                       การสรุปย่อ [Summarizing] หมายถึง การจับเฉพาะใจความสำคัญของเรื่องที่ต้องการสรุป และนำมาเรียบเรียงให้กระซับ

ขั้นตอนการคิด

·    ศึกษาเรื่องที่ต้องการสรุปย่อให้เข้าใจ

·    จับเฉพาะใจความสำคัญของเรื่องโดย

-    จับจุดหมายของเรื่อง

-    ลำดับเหตุการณ์ของเรื่อง

-    ระบุเหตุการณ์หรือความหมายของเรื่องที่จำเป็นต่อการเข้าใจเรื่องให้ครบถ้วน

-    จัดรายละเอียดปลีกย่อยต่างๆ ที่ไม่จำเป็นต่อการเข้าใจเหตุการณ์ หรือความหมายสำคัญของเรื่องออกไป

-    นำเหตุการณ์หรือความหมายของเรื่องที่สำคัญจำเป็นขาดไม่ได้ต่อการเข้าใจเรื่องมาเรียบเรียงให้กระซับ

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดพื้นฐาน

·    สามารถจับใจความที่สำคัญของเรื่องที่ต้องการสรุปได้ครบถ้วน

·    สามารถเรียบเรียงใจความสำคัญของเรื่องได้อย่างกระซับ

 

๑๖.การสรุปอ้างอิงหรืออนุมาน [Inferring] หมายถึง การนำความรู้หรือประสบการณ์เดิมมาใช้ในการสรุปลงความเห็นเกี่ยวกับข้อมูลที่รวบรวมมาในชุดนั้นๆ

ขั้นตอนการคิด

·    สังเกตสิ่งต่างๆ หรือปรากฏการณ์ต่างๆ

·    อธิบาย หรือสรุปสิ่งที่สังเกตตามข้อมูลเชิงประจักษ์

·    ขยายข้อมูลจากสิ่งที่สังเกตได้ออกไป โดยการอ้างอิงจากความรู้หรือประสบการณ์เดิม

·    สรุปความคิดเห็นจากการอ้างอิง

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดพื้นฐาน

·    สามารถอธิบายหรือสรุปสิ่งที่สังเกตได้ตามข้อมูลเชิงประจักษ์

·    สามารถลงความเห็นเกี่ยวกับสิ่งที่สังเกตเกินไปจากข้อมูลที่ได้ โดยอ้างอิงความรู้หรือประสบการณ์เดิม

 

๑๗.                       การให้เหตุผล [Giving Reasons] หมายถึง การอธิบายเหตุการณ์หรือการกระทำต่างๆ โดยเชื่อมโยงให้เห็นถึงสาเหตุ และผลที่เกิดขึ้นในเหตุการณ์หรือการกระทำนั้นๆ

ขั้นตอนการคิด

·    รับรู้และรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับเหตุการณ์ หรือการกระทำต่างๆ ที่ต้องการอธิบายให้เหตุผล

·    ค้นหาสาเหตุของเหตุการณ์หรือการกระทำที่เกิดขึ้นโดยอาศัยหลักตรรกะ การยอมรับของ

            สังคม ข้อมูลหลักฐานสนับสนุน การทดลองตรวจสอบ เหตุผลเชิงประจักษ์

·    อธิบายให้เห็นความสอดคล้องของเหตุและผลในเหตุการณ์หรือการกระทำนั้นๆ

ตัวบ่งชี้การมีทักษะการคิดพื้นฐาน

·    สามารถรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับเหตุการณ์หรือการกระทำที่เกิดขึ้น

·    สามารถหาสาเหตุและผลที่เกิดขึ้นในเหตุการณ์หรือการกระทำนั้นๆ

·    สามารถอธิบายเชื่อมโยงสาเหตุและผลที่เกิดขึ้นในเหตุการณ์หรือการกระทำนั้นๆ

·     

๑๘.                       การนำความรู้ไปใช้ [Using Knowledge] หมายถึง การนำความรู้ที่เกิดจากความเข้าใจไปใช้เพื่อให้เกิดความชำนาญ คือ การดัดแปลงประยุกต์ให้ให้เกิดประโยชน์

ขั้นตอนการคิด

·    ทบทวนความรู้ที่มีอยู่

·    มองเห็นความเหมือนกันของสถานการณ์ใหม่กับสถานการณ์เดิม ที่เคยเรียนรู้มา

·    นำความรู้ที่มีไปใช้ในสถานการณ์ใหม่ที่ใกล้เคียงกับที่ได้เคยเรียนรู้แล้ว

ตัวบ่งชี้การมีทักษะพัฒนาลักษณะการคิด

·    สามารถระบุปรากฏการณ์หรือพฤติกรรมที่เกิดขึ้น

·    สามารถบอกสาเหตุที่น่าเชื่อถือของปรากฏการณ์หรือพฤติกรรมนั้น

·    สามารถอธิบายเชื่อมโยงสาเหตุและผล

 

๒.๒.๒ ทักษะการคิดที่ใช้ในการสื่อสาร [Communicating Skills]

            ผลการประมวลทักษะการสื่อสาร การวิเคราะห์ประเภท วัตถุประสงค์ของการสื่อสาร และทักษะการคิดที่ใช้ในการสื่อสาร 

 

 

ภาพประกอบ ๑๕: แสดงภาพรวมของทักษะการคิดที่ใช้ในการสื่อสาร

 

 

 

ความจริงก็ไม่มีอะไร

ก็เพียงความเข้าใจและความนึกคิดที่ถูกต้อง สัมมาทิฏฐิ–สัมมาสังกัปปะ

คือ ว่าด้วย อริยธรรม ๔ ได้แก่ อริยศีล–อริยสมาธิ–อริยปัญญา–อริยวิมุตติ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

อะไรก็สู้ความรู้กับความชำนาญไม่ได้ ถึงจะอ่านพระไตรปิฎกหมดแล้ว ไม่เคยภาวนา ก็ไร้ค่า

กาลเวลากลืนกินสรรพสิ่ง ทุกยามทิวาราตรี แม้แต่ตัวมันเอง

ชีวิตนี้แสนสั้น อย่ามีชีวิตด้วยความประมาท

 

----------- เฮอะเฮย! ..... น้อ กะสัมบายดีตั้ว? โอ้.... ข้อยหวิง  -----------

 

 

 

 

 [Last Modified: November 1, 2015]  

 

 

 

Visitor Number:
5033551